Het zal u de afgelopen weken niet zijn ontgaan. In de Verenigde Staten wordt momenteel een spraakmakende civiele rechtszaak gevoerd tegen techbedrijven Meta en Google. 1600 gebruikers hebben deze bedrijven aangeklaagd omdat zij hun platforms bewust verslavend zouden hebben ontworpen. De gebruikers stellen dat zij als gevolg van het verslavende ontwerp van de platforms onder meer depressief zijn geworden. Zij vorderen daarom in een civiele procedure vergoeding van hun schade.
De Amerikaanse zaak krijgt de afgelopen tijd wereldwijd veel belangstelling. Afgelopen week legde Meta-oprichter Mark Zuckerberg nog een verklaring af in een rechtbank in Californië. Naar eigen zeggen bouwt Meta geen apps voor langere schermtijd, althans, niet meer. Documenten die door de klagers zijn ingebracht zouden echter in een andere richting wijzen. Uit documenten zou ook blijken dat Zuckerberg waarschuwingen van 18 experts voor de gevolgen van “schoonheidsfilters” terzijde zou hebben geschoven.
In de Verenigde Staten lopen Meta en Google momenteel het risico dat zij zullen worden veroordeeld tot vergoeding van de schade die gebruikers naar eigen zeggen hebben geleden. Afgelopen week vroeg iemand mij of we in de Europese Unie soortgelijke zaken kunnen verwachten. Die zijn er bij mijn weten nog niet, maar soortgelijke zaken tegen socialemediaplatforms in de Europese Unie zijn niet uitgesloten.
Procedure Europese Commissie tegen TikTok
Hoewel er op dezelfde gronden nog geen civiele procedures zijn aangespannen binnen de Europese Unie, loopt er sinds februari 2024 een formele procedure van de Europese Commissie tegen techbedrijf TikTok. Dat is dus geen civiele procedure maar een bestuursrechtelijke procedure waarin de Europese Commissie het Europese recht handhaaft. In het kader van deze procedure heeft de Europese Commissie een diepgaand onderzoek uitgevoerd naar het verslavende ontwerp van TikTok. Twee weken geleden bracht de Europese Commissie naar aanleiding van dat onderzoek een rapport uit. De voorlopige conclusie van het onderzoek is dat verschillende functies van TikTok vanwege het verslavende ontwerp ervan in strijd zijn met de wet. Het gaat onder meer om functies zoals oneindig scrollen, automatisch afspelen, pushmeldingen en het in hoge mate gepersonaliseerde aanbevelingssysteem.
TikTok heeft volgens de Europese Commissie niet adequaat beoordeeld hoe deze verslavende functies het fysieke en mentale welzijn van gebruikers kunnen schaden. Bovendien zou Tiktok geen redelijke, evenredige en doeltreffende maatregelen hebben genomen om de risico’s als gevolg van het verslavende effect van deze functies te beperken. TikTok mag zich nu eerst tegen deze voorlopige conclusies verweren, maar als de Europese Commissie voet bij stuk houdt dan kan aan haar een boete worden opgelegd van maximaal 6% van de wereldwijde jaaromzet – dat loopt al gauw in de honderden miljoenen dus.
Digitaledienstenverordening (DSA)
De Europese Commissie baseert zich in de procedure op de Digitaledienstenverordening (vaak “DSA-verordening” genoemd vanwege de Engelse benaming van de verordening: de Digital Services Act). Deze verordening is sinds februari 2024 van kracht en bevat uiteenlopende regels voor aanbieders van zogenoemde online “tussenhandeldiensten”. Ook socialemediaplatforms vallen onder het bereik van de verordening.
In artikel 25 van de DSA is opgenomen dat aanbieders van online platforms hun interface (het ontwerp van een platform dat je in staat stelt om er gebruik van te maken) niet zo mogen worden ontworpen dat gebruikers daarmee worden misleid of gemanipuleerd, of waarmee hun vermogen om vrije en geïnformeerde beslissingen te nemen, wordt verstoord of ondermijnd:
“1. Aanbieders van onlineplatforms ontwerpen, organiseren of beheren hun online-interfaces niet zodanig dat zij de afnemers van hun dienst misleiden of manipuleren of hun vermogen om vrije en geïnformeerde beslissingen te nemen, anderszins wezenlijk verstoren of ondermijnen.”
TikTok heeft haar platform zo ingericht dat gebruikers voortdurend worden beloond met nieuwe content (het oneindig scrollen). Daarbij wordt gebruikgemaakt van verschillende technieken die de drang om te blijven scrollen versterkt. De hersenen van gebruikers zouden daardoor overschakelen in een “automatische piloot”-modus. Wetenschappelijk onderzoek toont volgens de Europese Commissie aan dat dit tot dwangmatig gedrag kan leiden en tot een verminderde zelfbeheersing.
TikTok heeft volgens de Europese Commissie niet adequaat beoordeeld hoe deze verslavende eigenschappen het fysieke en mentale welzijn van haar gebruikers, waaronder minderjarigen en kwetsbare volwassenen, kunnen schaden. Bovendien heeft zij onvoldoende gedaan om de risico’s van het verslavende ontwerp te beperken. De voorlopige conclusie: TikTok heeft met het verslavende ontwerp van haar platform de Digitaledienstenverordening overtreden.
(Collectieve) schadevergoedingsacties binnen de Europese Unie?
De DSA is een verordening. Een verordening is rechtstreeks toepasselijk in alle lidstaten en burgers kunnen zich daar rechtstreeks op beroepen. Danny Mekic vorderde in 2024 al eens met succes de naleving van de DSA door Twitter bij de civiele rechter. Schending van de DSA door techbedrijven zou onder omstandigheden kunnen worden aangemerkt als een normschending en dat opent mogelijk de weg voor het instellen van een schadevergoedingsvordering. Het gaat dan wel alleen om schade die is ontstaan ná de inwerkingtreding van de DSA (februari 2024). De verordening heeft immers geen terugwerkende kracht.
Ook in een Nederlandse civiele procedure is het causaal verband daarmee natuurlijk nog niet gegeven. Voor een succesvolle schadevergoedingsvordering moet worden aangetoond dat de geleden schade het rechtstreekse gevolg is van – in dit geval – het verslavende effect van socialemediaplatforms. Dat is natuurlijk geen gemakkelijke opgave. Toch sluit ik niet uit dat er Europese gebruikers zof consumentenorganisaties zullen zijn die in navolging van de Amerikaanse eisers ook in de Europese Unie een poging zullen wagen.
